Aandeelhoudersovereenkomst bij startups: handige governance-tool, maar niet zonder grenzen

Voor startups en scale-ups is een aandeelhoudersovereenkomst vaak een van de belangrijkste documenten naast de statuten. Dat is logisch. In jonge groeibedrijven willen founders, investeerders en soms ook managementaandeelhouders aanvullende afspraken maken over samenwerking, zeggenschap, informatie, financiering en exit.

Bij Startup-Recht zien we regelmatig dat die overeenkomst vooral wordt benaderd als een praktisch dealdocument. Dat klopt deels, maar juridisch ligt het genuanceerder. Een aandeelhoudersovereenkomst biedt veel ruimte, maar niet onbeperkt. Bovendien is lang niet alles wat contractueel wordt afgesproken automatisch ook vennootschappelijk afdwingbaar op de manier die partijen voor ogen hebben.

In deze blog zetten we de belangrijkste aandachtspunten op een rij.

Wat is een aandeelhoudersovereenkomst eigenlijk?

Een aandeelhoudersovereenkomst is een overeenkomst waarin aandeelhouders hun onderlinge rechtsverhouding nader regelen, aanvullend op of afwijkend van de statuten. Vaak maakt ook een stemovereenkomst daarvan deel uit. Daarmee spreken aandeelhouders af hoe zij in bepaalde gevallen hun stemrecht zullen uitoefenen.

Voor startups is dat herkenbaar. In de vroege fase worden verhoudingen vaak nog sterk bepaald door persoonlijke samenwerking tussen founders. Zodra externe investeerders instappen, groeit de behoefte aan duidelijkheid. Wie mag een bestuurder voordragen? Welke besluiten vragen extra afstemming? Wat gebeurt er als aandeelhouders niet meer op één lijn zitten? En hoe voorkom je dat een 50/50-verhouding vastloopt?

Een aandeelhoudersovereenkomst is juist bedoeld om dit soort punten contractueel te structureren.

De vennootschap kan daarbij partij zijn, maar dat hoeft niet altijd. Dat verschil kan later wel relevant worden, bijvoorbeeld als discussie ontstaat over de vraag in hoeverre afspraken ook binnen de vennootschap doorwerken.

Waarom kiezen partijen voor een aandeelhoudersovereenkomst?

De kracht van een aandeelhoudersovereenkomst zit in de flexibiliteit. Partijen kunnen daarin afspraken maken over uiteenlopende onderwerpen, zoals:

• de financiering van de vennootschap
• dividendbeleid
• de samenstelling van bestuur en raad van commissarissen
• informatievoorziening
• verplichte aanbieding van aandelen in bepaalde situaties
• de uitoefening van stemrechten

Voor startups en scale-ups is vooral dat laatste relevant. Veel ondernemingen zijn afhankelijk van een werkbare governance-structuur. Een stemovereenkomst kan dan helpen om impasses te voorkomen, bijvoorbeeld in een joint venture of bij een onderneming met twee gelijkwaardige aandeelhouders. Ook kan een afspraak worden gebruikt om juist blokvorming te organiseren, bijvoorbeeld door af te spreken dat aandeelhouders eerst onderling vooroverleggen en daarna in de algemene vergadering volgens die uitkomst stemmen.

Dat maakt de aandeelhoudersovereenkomst aantrekkelijk voor bedrijven waarin snelheid, investeerbaarheid en onderlinge alignment cruciaal zijn.

Zijn aandeelhoudersovereenkomsten altijd toegestaan?

In beginsel wel. Ook stemafspraken tussen aandeelhouders zijn in beginsel geoorloofd. Het uitgangspunt is dat een aandeelhouder zijn stemrecht mag gebruiken ter behartiging van zijn eigen belang en zich daarover dus ook contractueel kan binden.

Voor de praktijk is dat een belangrijk vertrekpunt. Het betekent dat aandeelhouders niet alleen losse commerciële afspraken mogen maken, maar ook afspraken over de manier waarop zij binnen de vennootschap met elkaar samenwerken en besluiten voorbereiden.

Toch is dat geen vrijbrief. Voor iedere aandeelhoudersovereenkomst moet steeds worden beoordeeld of de concrete afspraken rechtsgeldig zijn. De overeenkomst vindt haar grenzen in de wet, de goede zeden en de openbare orde. Daar begint dus meteen de eerste nuance: dat aandeelhouders veel mogen afspreken, betekent niet dat elke governance-afspraak juridisch houdbaar is.

Waar liggen de grenzen van de aandeelhoudersovereenkomst?

De belangrijkste grens is dat een aandeelhoudersovereenkomst niet mag zijn gericht op het tot stand brengen van rechtshandelingen of besluiten die in strijd zijn met de wet, de goede zeden of de openbare orde.

Daarnaast speelt een tweede laag. Ook als een afspraak niet frontaal botst met een expliciet wettelijk verbod, kan zij alsnog problematisch zijn wanneer de uitoefening van stemrechten op basis van die afspraak in strijd komt met wettelijke zorgvuldigheidsnormen, zoals de redelijkheid en billijkheid.

Dat is voor founders en investeerders een wezenlijk punt. In de dealfase lijkt het soms aantrekkelijk om alles dicht te timmeren. Maar hoe strakker de afspraak, hoe groter de kans dat die in een conflictsituatie onder druk komt te staan. Zeker wanneer de afspraak feitelijk toewerkt naar een besluit dat onredelijk uitpakt of de verhoudingen binnen de vennootschap op een onaanvaardbare manier verstoort.

Contractsvrijheid is ruim, maar niet onbeperkt

Een relevant praktisch inzicht is dat het vennootschapsrecht niet automatisch iedere contractuele afwijking blokkeert. Dat aandeelhouders contractueel iets afspreken wat niet in de statuten staat, of zelfs afwijkt van de statutaire regeling, betekent dus niet zonder meer dat die afspraak ongeldig is.

Tegelijk moet steeds per geval worden bekeken of de afspraak geoorloofd is. Juist dat casuïstische karakter maakt zorgvuldige redactie zo belangrijk. Een bepaling die op papier logisch lijkt, kan in een concreet geschil anders uitpakken dan partijen vooraf dachten.

Stemmenverkoop en vergelijkbare constructies

Bij afspraken rond stemgedrag wordt het spannender. In de literatuur is verdedigd dat de verkoop van stemrecht ongeoorloofd is, omdat een aandeelhouder dan zijn stemrecht tot zelfstandige bron van inkomsten maakt. Daar staat tegenover dat ook wordt aangenomen dat niet iedere tegenprestatie voor een stemafspraak principieel bezwaarlijk is. Doorslaggevend is dan opnieuw of de concrete afspraak rechtsgeldig is, mede gezien de inhoud, de duur, de wederpartij en het onderwerp waarover wordt gestemd.

Voor de startuppraktijk betekent dit vooral dat partijen voorzichtig moeten zijn met afspraken die economisch slim lijken, maar juridisch te veel gaan lijken op het los verhandelbaar maken van zeggenschap.

Permanente stembinding

Nog een gevoelig thema is permanente stembinding, dus de situatie waarin een aandeelhouder zich voor langere tijd in algemene zin bindt om te stemmen volgens instructies van een ander.

Zo’n afspraak is niet per definitie ongeldig, maar de toelaatbaarheid hangt sterk af van alle omstandigheden van het geval. Relevant kunnen onder meer zijn: de aard van de verplichting, het doel van de afspraak, de rol van de instructiegever, de opzeggingsmogelijkheid, de zwaarte van een boetebeding en de betrokkenheid van de aandeelhouder bij de vennootschap.

Voor startups is dit relevant bij investeringsstructuren waarin één partij langdurig de feitelijke regie over besluitvorming wil organiseren. Hoe verder de afspraak opschuift van afstemming naar structurele uitschakeling van zelfstandige oordeelsvorming, hoe groter het risico.

Stemmen op instructie van bestuurders of commissarissen

Een duidelijke grens ligt bij afspraken die aandeelhouders verplichten te stemmen overeenkomstig instructies van bestuurders of commissarissen. Zulke afspraken zijn ongeoorloofd, omdat zij te veel afbreuk doen aan de duale structuur van de vennootschap en het evenwicht tussen de organen verstoren.

Dat is een belangrijk aandachtspunt in founder-led ondernemingen, waar bestuur en aandeelhouderschap vaak dicht bij elkaar liggen. Juist daar kunnen governance-afspraken al snel vermengen met operationele aansturing. Juridisch blijft het echter van belang om de rollen zuiver te houden.

Aandeelhoudersovereenkomst of statuten: wat regel je waar?

Dit is een vraag die in vrijwel iedere investeringsronde terugkomt. Veel onderwerpen kunnen zowel in de statuten als in een aandeelhoudersovereenkomst een plek krijgen. Denk aan overdrachtsbeperkingen, quorumeisen, meerderheidsvereisten of de opschorting van aandeelhoudersrechten.

Toch zijn statuten en aandeelhoudersovereenkomst niet uitwisselbaar.

Statuten worden primair beheerst door het vennootschapsrecht. De aandeelhoudersovereenkomst valt primair onder het verbintenissenrecht. Dat heeft praktische gevolgen.

Een aandeelhoudersovereenkomst bindt in beginsel alleen de partijen die haar hebben gesloten. Statuten richten zich ook tot anderen. Verder kunnen statuten door een besluit van de algemene vergadering worden gewijzigd, terwijl voor wijziging van een aandeelhoudersovereenkomst in beginsel instemming van alle contractspartijen nodig is.

Voor veel startups is vertrouwelijkheid een doorslaggevende reden om afspraken niet in de statuten op te nemen. Statuten zijn openbaar, terwijl de inhoud van een aandeelhoudersovereenkomst in beginsel niet kenbaar is voor derden. Ook daarom worden commerciële en governance-afspraken vaak contractueel uitgewerkt.

Daar staat tegenover dat bepaalde statutaire regelingen goederenrechtelijke werking hebben, terwijl vergelijkbare contractuele afspraken dat niet hebben. Bovendien verschilt de manier waarop beide documenten worden uitgelegd. Bij een aandeelhoudersovereenkomst telt niet alleen de tekst, maar ook wat partijen over en weer redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Dat maakt context en onderhandelingsgeschiedenis potentieel relevant.

Kun je statuten laten verwijzen naar de aandeelhoudersovereenkomst?

Een verwijzing in de statuten naar een aandeelhoudersovereenkomst is op zichzelf mogelijk. Wat niet kan, is zo’n verwijzing gebruiken om de inhoud van die overeenkomst automatisch dezelfde vennootschapsrechtelijke status te geven als een statutaire bepaling.

Met andere woorden: je kunt een aandeelhoudersovereenkomst niet via een omweg in de statuten “inbouwen” alsof zij daar volledig onderdeel van uitmaakt. Die route is niet toegestaan.

De gedachte daarachter is praktisch en logisch. Toekomstige aandeelhouders mogen niet automatisch gebonden worden aan regelingen die niet in de statuten zelf zijn opgenomen en dus niet kenbaar zijn.

Voor de startuppraktijk betekent dit dat een slimme combinatie van statuten en aandeelhoudersovereenkomst vaak beter werkt dan het zoeken naar hybride constructies. De statuten regelen de vennootschapsrechtelijke basis. De aandeelhoudersovereenkomst vult die basis aan met contractuele afspraken. Die twee moeten op elkaar aansluiten, maar blijven juridisch wel verschillende instrumenten.

Werkt een aandeelhoudersovereenkomst alleen contractueel, of ook binnen de vennootschap?

Het uitgangspunt is helder: schending van een aandeelhoudersovereenkomst levert in beginsel wanprestatie op. Maar dat betekent niet automatisch dat een in strijd met die overeenkomst uitgebrachte stem ongeldig is. De aandeelhouder behoudt in de algemene vergadering de macht over zijn stem, ook wanneer hij contractueel iets anders had beloofd.

Dit is voor veel ondernemers een verrassend punt. Op papier kan een stemafspraak heel hard lijken, maar vennootschappelijk kan de uitgebrachte stem toch geldig zijn.

Daarmee is het verhaal niet af. Onder omstandigheden kan een aandeelhoudersovereenkomst namelijk vennootschappelijke doorwerking hebben.

Wat is vennootschappelijke doorwerking?

Vennootschappelijke doorwerking betekent dat schending van de aandeelhoudersovereenkomst niet alleen contractuele gevolgen heeft tussen partijen, maar ook binnen de vennootschap relevant wordt. De vennootschap en haar organen moeten zich dan rekenschap geven van die overeenkomst.

De juridische basis daarvoor ligt vaak in open normen, zoals redelijkheid en billijkheid, onrechtmatige daad of onbehoorlijke taakvervulling. De rechtspraak is daarbij sterk afhankelijk van de omstandigheden van het geval.

De bekendste vorm van doorwerking is dat een besluit dat in strijd met een aandeelhoudersovereenkomst is genomen, kan worden vernietigd wegens strijd met de redelijkheid en billijkheid. Daarnaast kan niet-naleving in een enquêteprocedure bijdragen aan het oordeel dat twijfel bestaat aan een juist beleid, of zelfs dat sprake is van wanbeleid.

Voor startups en scale-ups is dit een cruciaal punt. Wie denkt dat een aandeelhoudersovereenkomst “slechts een contract” is, onderschat de impact ervan. In conflictsituaties kan die overeenkomst wel degelijk doorwerken in de beoordeling van besluitvorming en governance.

Moet de vennootschap partij zijn?

Over de vraag of vennootschappelijke doorwerking alleen mogelijk is als de vennootschap partij is bij de aandeelhoudersovereenkomst, bestaat verdeeldheid. Er is dus geen simpel ja of nee dat in alle gevallen geldt.

Praktisch betekent dit dat het verstandig is vooraf bewust na te denken over de positie van de vennootschap. Moeten alleen de aandeelhouders partij zijn, of is het in deze structuur wenselijk dat ook de vennootschap tekent? Dat kan vooral relevant zijn wanneer de overeenkomst afspraken bevat die raken aan het functioneren van bestuur of andere organen.

Wat als niet alle aandeelhouders partij zijn?

Ook dan wordt het ingewikkelder. Doorwerking is niet per definitie uitgesloten, maar terughoudendheid ligt voor de hand. Zeker als aandeelhouders die geen partij zijn geraakt worden door een beroep op afspraken waaraan zij niet meedoen, kan dat op weerstand stuiten.

Voor groeibedrijven met verschillende aandeelhouderslagen, bijvoorbeeld founders, angel investors, seed-investeerders en later venture capital, is dit een serieus aandachtspunt. Hoe groter en gemengder de cap table, hoe belangrijker het wordt om goed te organiseren wie precies gebonden is en hoe nieuwe aandeelhouders toetreden tot het contractuele regime.

Hoe dwing je naleving van een aandeelhoudersovereenkomst af?

Omdat een in strijd met de overeenkomst uitgebrachte stem in beginsel geldig blijft, draait handhaving vaak om verbintenisrechtelijke middelen.

Denk aan een vordering tot nakoming of schadevergoeding. Daarnaast kan een boetebeding worden opgenomen om naleving financieel af te dwingen. Ook een kettingbeding is in de praktijk belangrijk, juist om te voorkomen dat verplichtingen verdwijnen zodra aandelen worden overgedragen.

Verder kan in kort geding een gebod of verbod worden gevorderd, bijvoorbeeld om naleving van een stemafspraak af te dwingen of juist bepaald stemgedrag tegen te houden. Ook wordt wel gewerkt met een onherroepelijke volmacht om naleving van stemafspraken te ondersteunen. Daarbij blijft wel gelden dat zo’n volmacht de aandeelhouder niet volledig buitenspel zet: hij kan in beginsel nog steeds zelf op de vergadering verschijnen en stemmen.

Een ander praktisch instrument is de statutaire kwaliteitseis. De statuten kunnen bijvoorbeeld als eis stellen dat een aandeelhouder partij is bij een aandeelhoudersovereenkomst. Aan schending daarvan kunnen sancties worden verbonden, zoals opschorting van aandeelhoudersrechten.

Voor startups is dit vaak een effectieve manier om governance-afspraken beter te verankeren. Tegelijk moet ook hier zorgvuldig worden gekeken welke sancties wel en niet toelaatbaar zijn.

Wat als naleving van de afspraak zelf problematisch wordt?

Een aandeelhouder blijft in beginsel contractueel gebonden aan zijn stemverplichtingen. Maar er kunnen situaties ontstaan waarin naleving van die contractuele verplichting juist zou meebrengen dat de aandeelhouder handelt in strijd met zijn vennootschapsrechtelijke verplichtingen.

Dan kan het onder bijzondere omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn om de aandeelhouder aan zijn contractuele stemverplichting te houden.

Dit is een belangrijke veiligheidsklep. Voor de praktijk betekent het dat een aandeelhoudersovereenkomst nooit volledig los kan worden gezien van de vennootschappelijke context. Contractuele hardheid vindt haar grens waar naleving zou leiden tot onhoudbare vennootschapsrechtelijke uitkomsten.

Wat betekent dit concreet voor startups en scale-ups?

De belangrijkste les is dat een aandeelhoudersovereenkomst geen standaardbijlage bij een investering is, maar een wezenlijk onderdeel van de governance van de onderneming.

Voor startups en scale-ups zijn vooral deze aandachtspunten relevant:

Ten eerste, denk vooraf goed na over de verhouding tussen statuten en aandeelhoudersovereenkomst. Niet alles hoeft in de statuten, maar beide documenten moeten wel op elkaar aansluiten.

Ten tweede, wees precies in stemafspraken. Een afspraak die bedoeld is om rust te brengen, kan later juist discussie oproepen als niet duidelijk is hoe ver de binding reikt, hoe lang die duurt en wat er gebeurt bij conflicten.

Ten derde, let op de samenstelling van de cap table. Hoe meer verschillende aandeelhouders betrokken zijn, hoe belangrijker het is om toetreding, gebondenheid en overdracht goed te regelen.

Ten vierde, onderschat de impact van vennootschappelijke doorwerking niet. Een aandeelhoudersovereenkomst werkt niet automatisch als statuut, maar kan in de praktijk wel degelijk gevolgen hebben voor de geldigheid van besluiten en de beoordeling van beleid.

Ten vijfde, bouw handhaving zorgvuldig op. Een boetebeding, kettingbeding, kwaliteitseis of kortgedingroute kan veel verschil maken, maar alleen als die instrumenten goed zijn doordacht.

Conclusie

Een aandeelhoudersovereenkomst is voor startups en scale-ups een krachtig middel om samenwerking, zeggenschap en besluitvorming scherp te regelen. Juist daarom is het belangrijk om verder te kijken dan de commerciële dealpunten alleen.

De ruimte om afspraken te maken is groot, maar niet onbeperkt. De rechtsgeldigheid van concrete bepalingen, de verhouding tot de statuten, de mogelijkheid van vennootschappelijke doorwerking en de handhaafbaarheid van stemafspraken verdienen serieuze aandacht.

Bij Startup-Recht zien we vaak dat het echte verschil niet zit in het hebben van een aandeelhoudersovereenkomst, maar in de kwaliteit ervan. Een goed document voorkomt niet ieder conflict, maar zet de onderneming wel veel sterker neer zodra belangen gaan schuiven.

‍